Çanakkale’de Hava Kirliliği ve Sağlık Dosyası

Çanakkale’de hava kirliliği, anlık gözlemlerle değil; ölçüm istasyonları, resmî raporlar, basın kayıtları ve sağlık istatistikleri üzerinden izlenebilen, süreklilik gösteren bir çevre ve halk sağlığı meselesidir. İl genelinde hava kalitesi; enerji üretimi, kömür madenciliği, sanayi faaliyetleri, ısınma kaynakları ve meteorolojik koşulların birlikte etkisiyle şekillenmektedir.

Bu dosya, Çanakkale’de hava kirliliğini; hangi kirleticilerin ölçüldüğü, ölçümlerin sınır değerlerle ilişkisi, sağlık etkilerine dair raporlanmış bulgular ve kamuoyuna yansıyan kayıtlı haberler çerçevesinde ele alır.

1. ÇANAKKALE’DE HAVA KALİTESİ ÖLÇÜM SİSTEMİ

Çanakkale’de hava kalitesi ölçümleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı kapsamında yürütülmektedir. Ölçüm istasyonlarında başlıca şu kirleticiler izlenmektedir:

• PM10 (Partikül Madde – 10 µm altı)
• PM2.5 (İnce partikül madde – sınırlı istasyonlarda)
• SO₂ (Kükürt dioksit)
• NO₂ / NOx (Azot oksitler)
• O₃ (Ozon)

Bu veriler günlük, aylık ve yıllık ortalamalar halinde yayımlanmakta; Türkiye mevzuatı ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kılavuz değerleriyle karşılaştırılabilmektedir.

2. İSTASYON BAZLI ÖLÇÜM NOKTALARI

Bu istasyonlardan elde edilen veriler, Çanakkale genelinde hava kalitesinin zamansal ve mekânsal farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır.

3. PM10 VE PM2.5 ÖLÇÜMLERİ: SINIR DEĞERLERLE KARŞILAŞTIRMA

3.1 PM10 – Mevzuat Sınırları ve Aşım Durumu

Türkiye’de PM10 için yürürlükte olan sınırlar:

• Günlük sınır değer: 50 µg/m³
• Yıllık ortalama sınır: 40 µg/m³
• Yıllık izin verilen aşım günü: 35 gün

Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’nın yıllık değerlendirmelerinde, Çanakkale’de:

• bazı yıllarda PM10 günlük sınır değerinin 35 günden fazla aşıldığı,
• kış aylarında ve rüzgârsız dönemlerde partikül yoğunluğunun belirgin biçimde arttığı,
• sanayi, kömür ve enerji faaliyetlerinin yoğun olduğu ilçelerde ölçümlerin kent merkezine kıyasla daha yüksek seyrettiği

resmî bültenlere yansımıştır.

Bu durum, partikül madde kirliliğinin geçici değil, tekrar eden bir nitelik taşıdığını göstermektedir.

3.2 PM2.5 – Sağlık Açısından Kritik Gösterge

PM2.5 için Türkiye’de uzun süre bağlayıcı bir ulusal sınır bulunmamış; ancak DSÖ tarafından:

• Yıllık ortalama: 5 µg/m³
• Günlük ortalama: 15 µg/m³

kılavuz değerleri önerilmiştir.

Çanakkale’de PM2.5 ölçümleri sınırlı olmakla birlikte, mevcut ölçümler ve bölgesel modelleme çalışmaları; ince partikül kirliliğinin sağlık etkileri açısından kritik bir başlık olduğunu ortaya koymaktadır.

4. ÇAN İLÇESİ ÖZELİNDE ÖLÇÜM TABLOSU

Çan ilçesi, aynı bölgede:

• kömür madenciliği sahaları (TKİ),
• kömür stok ve taşıma alanları,
• termik santraller,
• sanayi tesisleri

bulunması nedeniyle hava kalitesi değerlendirmelerinde ayrı bir alt başlık olarak ele alınmaktadır.

Çan’daki ölçüm istasyonlarında:

• PM10 değerlerinin yıl içinde tekrar eden biçimde yükseldiği,
• bazı yıllarda limit aşım gün sayısının mevzuat sınırına yaklaştığı veya aştığı,
• partikül kirliliğinin özellikle kömür taşıma ve stok faaliyetlerinin yoğun olduğu dönemlerde arttığı

ölçüm özetlerinde yer almaktadır.

5. HAVA KİRLİLİĞİNİN KAYNAK SINIFLARI

Resmî değerlendirmelerde Çanakkale’de hava kirliliği, tekil tesislerden ziyade kaynak sınıfları üzerinden ele alınmaktadır:

• Enerji üretimi (kömürlü termik santraller ve yardımcı tesisler)
• Kömür madenciliği ve açık stok sahaları (TKİ)
• Sanayi faaliyetleri
• Isınma kaynaklı emisyonlar
• Trafik ve ulaşım
• Toz kaynakları (taşıma, inşaat, açık alan faaliyetleri)

Bu kaynakların aynı coğrafyada yoğunlaşması, ölçüm sonuçları üzerinde kümülatif etki yaratmaktadır.

6. BASINDA YER ALAN KAYITLI HABERLER

Yerel ve ulusal basında, özellikle Çan ilçesiyle ilgili olarak:

• hava kirliliği şikâyetleri,
• yüksek partikül madde değerleri,
• kömür tozu ve sanayi faaliyetlerine ilişkin kamuoyu tepkileri,
• solunum yolu hastalıklarına dair başvurular

konu alan çok sayıda haber yayımlanmıştır.

Bu haberlerde, ölçüm verilerine ve yetkili kurum açıklamalarına atıf yapıldığı; hava kirliliğinin süreklilik arz eden bir gündem olduğu görülmektedir.

7. SAĞLIK ETKİLERİ: RAPORLANMIŞ BULGULAR

7.1 Bölgesel Sağlık Etki Modellemesi

2018 yılında yayımlanan “Çanakkale için Hava Kirliliği ve Sağlık Etki Modellemesi” çalışmasında, hava kirleticilere maruziyetin sağlık üzerindeki etkileri modelleme yöntemiyle değerlendirilmiştir. Raporda, belirli senaryolar altında PM2.5 ve NO₂ maruziyetine bağlı erken ölüm tahminleri yer almıştır.

Bu bulgular:

• ölçüm değil,
• tanımlı varsayımlara dayalı sağlık etki tahminleri olarak raporlanmıştır.

7.2 Ulusal Ölçekli Sağlık Değerlendirmeleri

Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Kara Rapor çalışmalarında, Türkiye genelinde hava kirliliğinin sağlık üzerindeki etkileri değerlendirilmiş; hava kalitesi DSÖ kılavuz değerlerine indirildiğinde önlenebilir ölümler hesaplanmıştır. Bu çalışmalar, Çanakkale’yi de kapsayan karşılaştırmalı bir çerçeve sunmaktadır.

7.3 Ölüm Nedeni İstatistikleri

TÜİK verilerine göre Çanakkale’de, dolaşım sistemi hastalıklarının toplam ölümler içindeki payı dikkat çekicidir. Bu istatistikler, belirli bir kaynağa doğrudan bağlanmamakla birlikte; halk sağlığı profiline ilişkin yapısal bir gösterge olarak değerlendirilmiştir.

8. HUKUKİ VE İDARİ ÇERÇEVE

Hava kirliliğine ilişkin süreçler;

• Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği,
• ÇED süreçleri,
• Çevre İzin ve Lisans düzenlemeleri,
• İzleme ve denetim raporları

kapsamında yürütülmektedir.

Enerji üretim tesisleri, kömür sahaları ve sanayi kuruluşları bu mevzuat çerçevesinde izleme, raporlama ve denetim yükümlülüklerine tabidir.

Çanakkale’de hava kirliliği, ölçüm istasyonlarıyla kayıt altına alınan; partikül madde başta olmak üzere sınır aşımı gösterebilen; sağlık etki raporları ve basın kayıtlarıyla kamusal alana yansıyan yapısal bir çevre ve halk sağlığı sorunudur. Özellikle Çan ilçesinde, kömür madenciliği, enerji üretimi ve sanayi faaliyetlerinin aynı coğrafyada yoğunlaşması, hava kalitesi tartışmalarını kalıcı hâle getirmiştir.

Bu dosya, Çanakkale’de hava kirliliğini ölçüm–sınır–etki ekseninde ele alan, belgeye dayalı ve yayınlanabilir bir referans metin olarak hazırlanmıştır.